Zgodnie z ustawą z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 644 z późn. zm.) nabycie spadku przez osoby fizyczne co do zasady wiąże się z obowiązkiem zapłaty podatku.
W zależności od tego kto dokładnie jest nabywcą spadku (tzn. do której grupy podatkowej należy), ustawa przewiduje różne stawki podatkowe, jak również różne kwoty wolne od podatku.
Ustawa wyróżnia trzy grupy podatkowe. Do pierwszej grupy zalicza się małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów. Z kolei w drugiej grupie znajdują się zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonkowie rodzeństwa małżonków, małżonkowie innych zstępnych. Do grupy zaś trzeciej zalicza się innych nabywców.
Zgodnie z art. 15 cytowanej ustawy, podatek oblicza się od nadwyżki podstawy opodatkowania ponad kwotę wolną od podatku według skal podatkowych. Skale podatkowe opierają się na progresji odcinkowej. Oznacza to stosowanie odpowiednich stawek do poszczególnych odcinków (przedziałów) podstawy opodatkowania. Kwotę podatku stanowi zatem suma tak obliczonych składników. W celu ułatwienia wyliczenia kwoty podatku, ustawa posługuje się tabelami przedstawiającymi kwotę podatku obliczonego dla poprzednich przedziałów skali i stawkę, wedle której oblicza się podatek w danym przedziale skali.
Wyróżniamy trzy stawki procentowe, odpowiednio: 3, 5, 7 procent – w przypadku osób z pierwszej grupy podatkowej ; 7, 9, 12 % – w przypadku osób podpadających pod drugą grupę podatkową ; 12, 16 i 20 % – dla osób zaliczanych do trzeciej grupy podatkowej. Ustawodawca określił również progi podatkowe w ramach każdej z grup. Próg 10 278 zł. (nadwyżki ponad kwotę wolną), do którego to obowiązuje pierwsza stawka procentowa, a powyżej którego zaczyna się druga stawka procentowa Ponadto próg próg 20 556 (nadwyżki ponad kwotę wolną), do którego to obowiązuje druga stawka procentowa, a powyżej którego zaczyna się trzecia stawka procentowa.
Zgodnie z art. 9 przywołanej ustawy, kwotami wolnymi od podatku są odpowiednio 9637 zł. jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do pierwszej grupy podatkowej, 7276 zł. jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do drugiej grupy podatkowej, 4902 zł. jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do trzeciej grupy podatkowej.
Jednym z najbardziej istotnych zagadnień z punktu widzenia beneficjentów korzystających z nieodpłatnej pomocy prawnej wydaje się ustalenie czy i ewentualnie jakie są możliwości uniknięcia konieczności zapłaty podatku z tytułu nabytego spadku. Na szczęście w przedmiotowej ustawie zostały przewidziane zwolnienia w tym zakresie. Przy czym w praktyce największym zainteresowaniem cieszy się zwolnienie z podatku z powodu określonego pokrewieństwa z osobą zmarłą (z tym, że dotyczy to spraw, w których spadkodawca zmarł nie wcześniej niż 1 stycznia 2007 r.). Otóż zgodnie z obowiązującym od 2007 r. artykułem 4a cytowanej ustawy, istnieje grupa osób zaliczana do tzw. “grupy zerowej” (ww. ustawa nie wymienia wprost owej grupy, która nie jest bezpośrednio zdefiniowana w tym akcie prawnym, natomiast przyjęło się już operowanie taką nomenklaturą). Grupa zerowa pod określonymi w ustawie warunkami jest całkowicie zwolniona z podatku od spadków. Zalicza się do niej następujące osoby: małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha. Warunkami skorzystania z dobrodziejstwa wspomnianego zwolnienia jest zgłoszenie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu sd-z2 w terminie sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nabytych rzeczy lub praw majątkowych.
Ustawa przewiduje w art. 4 również dość mocno rozbudowany katalog zwolnień przedmiotowych od podatku, a także wskazuje w art. 3 na wyłączenia pewnych przedmiotów, które to nie podlegają opodatkowaniu.